Animal Tips : Seminal plugs ในเวล คาเมเลี่ยน เพศผู้

โดย aqua medical

  

 

          เวล คาเมเลี่ยน (Veiled Chameleon : Chamaeleo calyptratus) จัดว่าเป็นคาเมเลี่ยนสายพันธุ์หนึ่งที่ได้รับความนิยมมากในเมืองไทย เพราะความสามารถในการปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมในไทยได้ง่าย และความสวยงามที่เป็นเอกลักษณ์ ทำให้นักเลี้ยงสัตว์เลื้อยคลานในไทยหลายท่านกล่าวทำนองเดียวกันว่า "หากจะเลี้ยงคาเมเลี่ยนซักตัว ควรเริ่มเลี้ยงจากเวลเสียก่อน"

            แต่การหาข้อมูลเกี่ยวกับสัตว์ตัวนี้ในไทยนั้นเองก็ยังมีไม่มากนักอาจจะเพราะด้วยปัจจัยการเลี้ยงที่ยังจำกัด เช่น เรื่องอาหาร สัตวแพทย์ที่มีทักษะด้านสัตว์เลื้อยคลาน ยังมีอยู่ไม่มากนักเมื่อเทียบกับสาขาอื่น และโดยมากมักเป็นสัตวแพทย์ของสวนสัตว์หรือหน่วยงานเฉพาะด้าน อีกทั้งการจัดการการเลี้ยงที่ค่อนข้างต้องการ การเอาใจใส่มากกว่าสัตว์เลื้อยคลานชนิดอื่นๆอีกหลายชนิด บทความในครั้งนี้จึงอาจจะเป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยให้เกิดความเข้าใจในตัวสัตว์เลี้ยงชนิดนี้มากขึ้นและหวังว่าจะช่วยให้เกิดความสนใจในการเลี้ยงคาเมเลี่ยนในเมืองไทยมากขึ้นครับ
     
          ผมขอไม่ลงรายละเอียดในส่วนของสายพันธุ์มากนักหากท่านใดสนใจ มีที่หนึ่งที่อยากแนะนำคือ ที่หน้าบทความของ www.siamreptile.com ในส่วนของสัตว์จำพวกกิ้งก่า ดังนั้นผมจะมุ่งไปในเนื้อหาบทความครั้งนี้เพียงอย่างเดียวนะครับ
 

ลูกศรสีแดงชี้ ปุ่มที่อุ้งเท้าหลังในคาเมเลี่ยนเพศผู้

  
 
          คาเมเลี่ยน นั้นแบ่งแยกเพศได้ง่ายกว่าในกิ้งก่าชนิดอื่นๆหลายๆชนิด โดยสังเกตได้จากอุ้งขาหลังทั้ง 2 ข้าง ซึ่งในตัวผู้นั้นอุ้งขาหลังจะมีปุ่มยื่นออกมาเล็กน้อย ระหว่างนิ้วเท้าทั้งสองข้าง เป็นปุ่มที่ขยับไม่ได้อิสระและมีขนาดสั้น ส่วนในตัวเมียนั้นไม่มี ลักษณะดังกล่าวนี้สามารถเห็นได้ตั้งแต่ในวัยอ่อน จนตลอดช่วงชีวิต ทำให้สามารถจำแนกชนิดได้ง่าย สะดวกทั้งต่อการจัดการ และเลือก และเมื่อคาเมเลี่ยนโตขึ้น ก็ยังมีลักษณะอื่นๆอีกมากที่ใช้แยกเพศได้ด้วย
   
Seminal Plugs คืออะไร

          seminal plugs คือ สารคัดหลั่งจากอวัยวะเพศผู้ (น้ำเชื้อ : semen) และเนื้อเยื่อเก่าที่หลุดลอก (debris tissue) ที่แห้งแล้วสะสมพอกพูนขึ้นจนกลายเป็นเหมือนก้อนไข (wax) ติดอยู่ที่ปลายอวัยวะเพศผู้ที่มีลักษณะเก็บอยู่ในถุง (Inverted hemipenes) โดยปกติแล้วมักจะพบเกิดขึ้นที่อวัยวะเพศ ทั้ง 2 ข้างในขนาดเท่าๆกัน (สัตว์จำพวกกิ้งก่าจะมีอวัยวะเพศ 2 ข้าง) และในคาเมเลี่ยนเวลตัวผู้นั้นเมื่อถึงวัยเจริญพันธุ์ นอกจากพฤติกรรมหลายๆอย่างที่เปลี่ยนไปแล้วยังมีสภาพร่างกายที่เปลี่ยนไปอีกด้วย รวมถึงการมี ปลั๊กแบบนี้เกิดขึ้นด้วย
 

ภาพแสดงลักษณะ Inverted hemipenes ของคาเมเลี่ยน

ภาพจาก www.anapsid.org

  
     

ภาพแสดง : ลักษณะท่าที่สามารถเห็น seminal plugs ได้ชัดเจน (ภาพ A), ลักษณะภายนอกของ seminal plugs ที่อยู่ตรงบริเวณรูเปิดของช่องเก็บอวัยวะเพศ ในวงสีแดง (ภาพ B), และภาพ C ในสภาพปกติที่ไม่มี seminal plugs เหลื่อมออกมา
     
  ในเวลาที่คาเมเลี่ยนผสมพันธุ์ หากไม่มี seminal plugs คอยขัดขวางกิจกรรม ก็มีโอกาสที่จะผสมพันธุ์สำเร็จสูงกว่า  
          seminal plugs นี้เราสามารถพบเห็นได้ในสัตว์เลื้อยคลานกลุ่ม iguanid (เช่น อีกัวน่า), agamid (กิ้งก่าหลายชนิด เช่น เบี๊ยด ดรากอน และคาเมเลี่ยน) และในกลุ่ม scincid บางชนิด (เช่น จิ้งเหลน) เมื่อมันเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ อาจจะใช้เป็นเครื่องหมายบอกแก่เราได้ว่าสัตว์เลี้ยงของเราเริ่มที่จะพร้อมผสมพันธุ์แล้ว ในสัตว์เลื้อยคลานบางชนิดจะเกิดขึ้นเป็นฤดูกาล แต่บางชนิดมักพบได้ทั้งปี และสำหรับเวลคาเมเลี่ยนนั้น เราจะพบ seminal plug ได้ทั้งปีครับ

          ในช่วงแรกของการย่างเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ เวลคาเมเลี่ยนวัยหนุ่มจะมีการสะสมและหลั่งสารคัดหลั่งบ้างเป็นระยะ พอกพูนขึ้นจนมีขนาดใหญ่ และส่วนมากจะยื่นออกมานอกร่างกายให้สังเกตเห็นได้ชัด กระบวนการเกิด seminal plugs นี้ไม่มีอันตรายใดๆ และไม่ได้แสดงว่าคาเมเลี่ยนของเรานั้นผิดปกติแต่อย่างใด ตัวคาเมเลี่ยนนั้นสามารถกำจัดปลั๊กนี้ออกได้เอง โดยการเอาส่วนก้นถูกับของแข็งต่างๆรอบๆตัวจนกว่าจะหลุด ซึ่งหาก seminal plugs ยังมีขนาดเล็กอยู่มักจะหลุดได้ง่าย

          แต่ในบางกรณี seminal plugs นั้นมีขนาดใหญ่ สะสมจนคาเมเลี่ยนไม่สามารถกำจัดออกไปได้เอง บางรายอาจจะเป็นมากจนมีการติดเชื้อ ก็จะเห็นการบวมช้ำรอบๆอวัยวะเพศ หรือมีหนอง ซึ่งหากเกิดเหตุการณแบบนี้เราคงจะต้องมีการทำความสะอาดแผล และกำจัด seminal plugs นั้นให้ แต่หากว่าไม่มีการอักเสบใดๆ ก็ไม่จำเป็นต้องช่วยดึงออกมา เพราะอาจจะทำให้คาเมเลี่ยนเครียดและมีโอกาสเกิดบาดแผลได้
 
ภาพแสดง : ในกรณีที่ seminal plugs นั้นเกิดการพอกพูนมากเกินไป อาจจะทำให้คาเมเลี่ยนไม่สามารถผสมพันธุ์ได้ หรืออาจจะทำให้ปลายอวัยวะเพศเกิดการติดเชื้อแบคทีเรีย เราอาจจะต้องช่วยนำออกมาด้วยความระมัดระวังอย่างมาก และหากจะกระทำขอให้กระทำเมื่อจำเป็นจริงๆ เท่านั้น (ภาพ D), ภาพ E seminal plug ที่ได้จากคาเมเลี่ยนเพศผู้วัย 1 ปี มีขนาดเล็กประมาณ 2 cm, และในภาพ F สังเกตส่วนโคนของ plug จะมีรอยเลือดติดอยู่เล็กน้อยเนื่องจากการฝืนดึงเอา seminal plugs ออกมาทำให้คาเมเลี่ยนเจ็บตัว เกิดแผล และอาจจะนำมาซึ่งการติดเชื้อแทรกซ้อนได้ แต่กรณีนี้ ต้องทำการช่วยเอาออกเพราะคาเมเลี่ยนไม่สามารถถูออกเองได้
 
          เวลคาเมเลี่ยนบางตัวในที่เลี้ยงนั้น อาจจะมีการสะสมมากจนเกินไปได้ในคาเมเลี่ยนวัยแก่ การสะสมอาจจะมากจนเห็นเป็นขนาดใหญ่ ผู้เลี้ยงบางท่านไม่เข้าใจคิดว่าเป็นการอักเสบ จึงให้ยาอย่างเดียวแต่ไม่มีการกำจัด plugs นั้นออกไป จึงทำให้การรักษาไม่ประสบผลสำเร็จตามที่ตั้งใจ
   
 
            การเกิด seminal plugs ที่มีขนาดใหญ่มากกว่าปกติ หรือเกิดขึ้นบ่อยมากเกินไป ในเวล คาเมเลี่ยน อาจจะมาจากการที่ร่างกายขาดวิตามิน เอ อย่างมากก็ได้ ดังนั้นในอาหารที่ใช้เลี้ยงเวลคาเมเลี่ยนจึงควรมีการเสริมวิตามิน เอ ให้เสมอๆ ส่วนในสัตว์ชนิดอื่นนั้นผมยังไม่มีรายงานตรงนี้ครับ  

    

seminal plug ลักษณะที่พบข้างเดียว อาจจะเนื่องจากสัตว์ได้ถูกำจัดทิ้งไปเองแล้วข้างหนึ่ง
            จากขั้นต้นที่ได้กล่าวไว้ว่า มักจะพบ seminal plugs ที่อวัยวะเพศทั้ง 2 ข้างของคาเมเลี่ยนเป็นปกติอยู่แล้วนั้น บางกรณีที่พบเพียงข้างเดียวก็อย่าพึ่งตกใจไปครับ อาจจะเกิดจากการถูกับกิ่งไม้ มุ้งกรง ฯลฯ แล้วหลุดไปเพียงข้างเดียว ผมคิดว่าคาเมเลี่ยนเองก็คงมีความถนัดซ้าย หรือถนัดขวาในแต่ละตัวเหมือนๆกับสัตว์อื่นครับ :)
     
สุดท้ายนี้ผม ขอแนะนำสำหรับท่านที่อาจจะเจอกับสถานการณ์ที่จำเป็น จะต้องดึงเอา seminal plugs ออกจากตัวคาเมเลี่ยน

-  ให้กระทำในขณะที่ไม่ใช่หลังการให้อาหาร เพราะอาจจะทำให้คาเมเลี่ยนเครียดมากจนสำรอกอาหารออกมาได้ ซึ่งหากอาหารหรือของเหลวหลุดเข้าไปในทางเดินหายใจจะส่งผลร้ายต่อตัวคาเมเลี่ยนได้

-  หากจะต้องดึงให้ใช้ปากคีบ แหนบ หรืออุปกรณ์ที่สามารถจับได้มั่นคง หนีบปลาย seminal plugs ให้มั่น และค่อยๆดึงออกมาช้าๆ ให้ใจเย็นๆ และมีการให้ความชุ่มชื้นแก่อวัยวะเพศด้วยการใช้น้ำเกลือสำหรับล้างแผล (Normal saline) ฉีดเบาๆ หล่อเลี้ยงโดยตลอด เพื่อลดการติดเชื้อ ลดโอกาสเกิดบาดแผลจากการที่ seminal plugs แห้งยึดติดกับปลาอวัยวะเพศแน่น

- หากการดึง seminal plugs ทำให้เกิดบาดแผล เลือดออก ควรรีบนำส่งสัตวแพทย์โดยด่วน เพื่อรับการรักษาและป้องกันการติดเชื้อแทรกซ้อนจากบาดแผลนี้ และที่สำคัญ ควรทำความสะอาดกรงที่เลี้ยงเสมอๆด้วยเนื่องจาก คาเมเลี่ยนอาจจะระคายเคืองแผลแล้วเอาก้นไปถูกับวัสดุภายในกรง
     
  เอกสารอ้างอิง

 

Fowler, E.M. and Miller, R.E. 2003. Zoo and wild animal medicine. fifth edition. Elsevier Inc., USA

Mader, D.R. 2006. Reptile medicine and surgery. 2ed. Elsevier Inc., Canada.

เฉพาะรูปวาดจาก http://www.anapsid.org/images/hemipenes.jpg

  
     

 

........ก่อนหน้า

   ต่อไป........

หน้าหลัก / ผลิตภัณฑ์ / สั่งสินค้า / บทความ
 

บทความและเนื้อหาทั้งหมดในเวบไซด์นี้สงวนลิขสิทธิ์โดย AQUA MEDICAL ห้ามนำไปเผยแพร่ที่อื่นใด หรือทำการคัดลอกเพื่อผลประโยชน์อื่นใด โดยมิได้รับอนุญาตจากทางเราก่อน